چگونـه تمـرکـز کـودکان را افـزایـش دهیـم

هر انسانی در زندگی به مساله خاصی توجه دارد و اینکه این توجه به سمت چه مساله‌ای می‌رود و چه مدت ادامه می‌یابد، در افراد مختلف متغیر است…
به طور کل 2 نوع توجه وجود دارد:

1)توجه کلی وتوجه جزیی.
در توجه کلی، فرد تمام وجوه یک مساله را در مدت‌کوتاه می‌بیند و درنتیجه ادراک سرتاسری از محیط به دست می‌آورد. برای مثال وقتی وارد یک میهمانی می‌شوید، یک توجه کلی به میهمانی دارید و درکی از حرکت افراد، صداهای محیط و افراد، بویی که به مشام می‌رسد و مناظری که می‌بینید، پیدا می‌کنید. این توجه سریع و گذراست و دیدی کلی نسبت به اتفاق‌های در حال وقوع، می‌دهد.
در توجه جزیی تمرکز، توجه فرد روی یک مساله برای مدت طولانی‌تری متمرکز می‌شود.

نکته قابل توجه: ما برای زندگی به هر دو نوع توجه نیاز داریم.
توجه کلی، قوه ابتکار ما را فعال می‌کند و تمرکز به ما ثبات می‌بخشد. البته زمانی می‌توانیم موفق باشیم که بین این دو توجه سیال شویم و بتوانیم مدام از توجه کلی به تمرکز، تغییر حالت بدهیم.

کدام کودکان نمی‌توانند تمرکز کنند
کودکانی که مبتلا به اختلال نقص توجه هستند، توجه کلی خوبی دارند اما نمی‌تواند تمرکز کنند، مثلا در یک کلاس صدای وزوز مگس، صدای خش‌خش برگ‌های درختان پشت پنجره، پچ‌پچ بچه‌ها، سوراخ‌های موجود در سقف کلاس، صدای دریچه کولر که باد در آن می‌وزد و… توجه آنها را به خود جلب می‌کند اما قادر به فیلتر کردن هیچ یک از آنها و تمرکز روی حرف‌های معلم یا نوشته‌های روی تخته‌سیاه نیستند.
به عبارتی، توجه جزیی ندارند و نمی‌توانند تمرکز کنند. این کودکان، آدم‌های هوشیاری هستند آنقدر که شاید هیچ‌کس به اندازه آنها هوشیاری نداشته باشد اما توجه دقیق و تمرکز ندارند یا نمی‌توانند بین دو نوع توجه سیال باشند.
چگونه توجه و تمرکز کودکان را افزایش دهیم:
برای کار روی توجه و تمرکز کودکان، اولین قدم جلب‌توجه آنهاست. برای این کار باید روش‌هایی را به کار بگیریم که برای کودک جذاب و بازی‌گونه باشد. در این صورت توانمندی‌های کودک در زمینه توجه به نحوی گسترش می‌یابد که در طول زندگی برای وی مفید خواهد بود. سعی ما بر این است که به کودکان مهارت‌هایی را آموزش دهیم تا هر دو نوع توجه را داشته باشند. در شیرخوارگی که مغز در حال رشد است، باید روی توجه کلی کار کرد. افزایش تجربه‌ها و انجام بازی‌هایی که مهارت توجه را افزایش می‌دهند، در این میان بسیار کمک‌کننده است.

در سنین بالاتر یعنی پیش‌دبستانی یا دبستان، می‌توان از بازی‌هایی استفاده کرد که کودک را وارد جزییات زندگی می‌کند و به عبارتی تمرکز وی را افزایش می‌دهد. هر چه توجه در یک کودک افزایش یابد، در آینده میزان تمرکز او بالاتر خواهد رفت
بازیها چطور می توانند تمرکز کودکان را بالا ببرند:
منظور از بازی‌هایی که تمرکز کودکان را بالا می‌برد، بازی‌هایی است که روی توجه کلی و جزیی اثر می‌گذارد و سیالیت بین این دو را تسریع می‌کند. نکته اصلی برای موفقیت در این میان،‌ جذاب بودن بازی است تا توجه و تمرکز کودک را بالا ببرد. اگر کودکان حین بازی احساس شادمانی و رضایت کنند، بازی را یاد می‌گیرند.
1)تا یک سالگی: زبانت را از دهانت بیرون بیاور. در این بازی ابتدا کودک را صدا کنید و به او لبخند بزنید تا توجهش جلب شود. بعد زبانتان را بیرون بیاورید و کمی حرکت ‌دهید. برای او توضیح ‌دهید که در حال انجام چه کاری هستید. با صدا درآوردن، توجه کودک را به خود جلب ‌کنید. لمس زبان کودک، می‌تواند به او کمک کند تا بهتر بفهمد در مورد چه چیزی صحبت می‌کنید. این بازی به او کمک می‌کند کنترل بیشتری روی زبانش داشته باشد و در آینده توانایی درآوردن صداهای مختلف و لغات را پیدا کند.

2) 1 تا 3ساله‌ها: تعقیب پَر غوطه‌ور در هوا در این بازی پری را از بالا بیندازید و کودک را تشویق ‌کنید تا آن را نگاه کند. در این حالت، تمرکز چشم‌ها روی حرکت پر تقویت می‌شود. پر را در محل‌های مختلف از ارتفاعات مختلف پایین بیندازید تا متوجه گردش هوا و تاثیر آن بر پرواز پر شود. می‌توانید حتی از کودک بخواهید با فوت کردن، آن را بالا نگه دارد. فایده این بازی افزایش تمرکز و قدرت و انعطاف عضلات چشم‌هاست.

3)3 تا 6 سال: ضربه با دست توپی را از شاخه درختی به کمک طناب در حالی که به اندازه قد کودک است، آویزان کنید، به نحوی که بتواند با دست به آن ضربه بزند. این بازی باعث افزایش تمرکز و هماهنگی چشم‌ها و دست می‌شود. کودک میزان جابجایی توپ را مشاهده می‌کند و متوجه می‌شود رابطه مستقیمی بین میزان جابجایی توپ و انرژی وارده به آن وجود دارد.
4)6 تا 12 سال: در مورد هر چیزی می‌توانی فکر کنی. در این سن دیگر به سراغ تقویت مغز می‌رویم. این بازی را می‌توان حتی در ترافیک خیابان هم انجام داد. به نوبت چیزی را انتخاب کنید تا طرف مقابل آن را حدس بزند مثلا می‌گویید فلان چیز در جنگل است، فلان چیز اسم یک هنرپیشه است یا… این باعث می‌شود کودک هر چه مثلا در مورد جنگل می‌داند، به یاد و به زبان بیاورد. این بازی به تمرکز طولانی نیاز دارد.
5)نوجوان: 5 اتفاق خوب. وقتی 2 دوست همدیگر را می‌بینند، می‌توانند 5 اتفاق خوبی را که در روز برایشان افتاده بیان کنند یا والدین می‌توانند از نوجوان بخواهند آخر شب 5 اتفاق خوبی را که در طول روز رخ داده، بنویسد. در این صورت تمرکز روی اتفاق‌های روز زیاد می‌شود و نوجوان روی اتفاق‌های خوب زندگی و به احساس‌های ایجاد شده از آنها توجه می‌کند و درنهایت یاد می‌گیرد یک اتفاق را به کل روز تعمیم ندهد.

تمرینات مربوط به افزایش میزان توجه و تمرکز

الف ـ پرورش حس بینایی

از کودک بخواهید یک شی نورانی در حال حرکت را با چشم تعقیب کند. شی را در جهات مختلف به صورت صاف یا دورانی حرکت دهید. (به تدریج زمان تمرین را افزایش دهید.

از کودک بخواهید به طور متناوب به دو شی دور و نزدیک که شما به او نشان می دهید، نگاه کند. (به تدریج زمان تمرین را افزایش دهید.

شما و فرزندتان مقابل هم ر وی زمین بنشینید، توپی را به سمت او بفرستید، از وی بخواهید پس از گرفتن توپ مجدداً آن را به شما بدهد و این کار را تکرار کنید.(به تدریج مدت زمان تمرین را افزایش دهید.

توپی را به یک نخ آویزان کنید و مقابل کودک بگیرید و از او بخواهید با دو دست و بعد با یک دست (به طور یک در میان) به توپ بزند.

تعدادی مهره به کودک بدهید تا آن ها را بر اساس ترتیب خاص یا به صورت تصادفی به نخ بکشد.

پنج شی مقابل کودک قرار دهید بعد جفت هرکدام از آن اشیاء را نیز یکی یکی به او بدهید تا کنار شی مثل خودش قرار دهد.

با سه مکعب یک رنگ طرح های ساده ای بسازید و مقابل کودک قرار بدهید بعد از او بخواهید با مکعب‌های خودش مشابه آن طرح را بسازد (به تدریج تعداد مکعب ها را اضافه کنید.

ب ـ پرورش حس شنوایی

جغجغه ای را به صدا در آورید و از کودک بخواهید هر وقت صدا شنید دستش را بالا ببرد در حین انجام تمرین چشم های کودک را ببندید.

جغجغه ای را به صدا در آورید و از کودک بخواهید جهت صدا را با دست به شما نشان دهد در حین انجام چشم های کودک را ببندید.

با کودک قرار بگذارید که فعالیتی را انجام دهد و به محض شنیدن صدای سوت آن کار را متوقف کند. به عنوان مثال در یک اتاق کودک پشت به شما راه برود و هر زمان صدای سوت را شنید بایستد مجدداً با فرمان شما شروع به حرکت کند و با شنیدن صدا متوقف شود.

چند وسیله صدا ساز(به عنوان مثال سوت، جغجغه، سنتورک، شیپورو…) به صورت عدد هر کدام) تهیه کنید. این وسایل را به کودک بدهید تا مدتی با آن ها بازی کند و با صدای هر کدام آشنا شود. سپس یک نمونه از وسایل را مقابل کودک بگذارید. خودتان پشت او قرار بگیرد و جفت دیگر هر وسیله را به صدا درآورید. از کودک بخواهید پس از شنیدن صدا وسیله مورد نظر را نشان دهد

تصویر چند حیوان را مقابل کودک بگذارید از کودک بخواهید که پس از شنیدن هر صدا صدای حیوانات که نوار پخش می شود یا شما می گویید) تصویر مربوطه را نشان دهد.

کلمه ای را با کودک قرار بگذارید تا هر زمان شنید دستش را بالا ببرد. شما کلمات مختلف را بگوئید و آن کلمه خاص را نیز به طور نامنظم در میان کلمات دیگر بگوئید.

داستان کوتاهی را برای کودک تعریف کنید و بعد بلافاصله از متن داستان سوالاتی را از او بپرسید(به تدریج بین تعریف داستان و پرسش از متن فاصله بیندازید تا کودک مجبور شود اطلاعات را در حافظه نگه دارد.
چرا کودک تان تمرکز و دقت کافی را ندارد:
اگر فرزندتان هنگام درس خواندن ،دقت کافی نمی کند و خستگی وبی حوصلگی از خود نشان می دهد ،ویا در یک جا مدت کمی می نشیند و هنگامی که مشغول کاری است نمی تواند آنرا به پایان برساند و زود خسته می شود.می شود گفت که فرزند شما دچار کمبود دقت و تمرکز است.البته این کمبود درجات مختلفی دارد
بعضی در همان اوایل کار و بعضی ها در اوایط کار و برخی نیز در اواخر کار از اتمام
کار سر باز می زنند.
*کمبود دقت در پسرها نسبت به دخترها 6 تا 10 برابر مشاهده شده است.

دلایل عدم تمرکز و توجه *

خانواده با مشکلات ارتباطی ،اقتصادی و اجتماعی مواجه است
وجود تنبیه (زبانی یا بدنی) در خانواده و عدم وجود محبت و نشاط در خانواده
وجود اعتیاد (مخدر ،الکل) در والدین
کودک از لحاظ معنوی و مادی احساس امنیت نمیکند
انتظار بیش از ظرفیت از کودک
مقایسه کردن با همسالان و همکلاسان
وراثت در این امر تاثیر کمتری دارد ولی ناراحتی های جسمی و روحی در قبل ،هنگام و بعد از زایمان تاثیر مستقیمی داراست.
*کودکان در سنین 3-4 سال بیشتر دقت خود را با شنیدن و دیدن کامل می کنند
*در سنین 4-5 سالگی دقت دو بعدی می شود به عبارت دیگر ،کودک هنگام انجام کاری میتواند به حرفهای شخص مقابل گوش دهدو در سن 5-6 سال دقت و توجه او کامل می شود.

*تمرین هایی برای تقویت تمرکز و دقت و هوش
نکته مهم : هرگز قول دروغ ندهید ندهید ندهید

*توجه و تمركز، پايه و اساس انجام موفقيت آميز امور روزمره، مطالعه هدفمند و بهينه و همچنين انجام صحيح تكاليف درسي است.
برخي افراد به سهولت مي توانند بر امور محوله خود با وجود همه موانع، كشمكش ها و محيط شلوغ اطراف تمــركز كنند و وظايف خود را به درستي به پايان بـــرسانند. در مقـــابل افرادي هم وجود دارند كه سر و صداي محيط اطراف يا حضور افراد غريبه و نظارت بر عملكرد آنها، تمركزشان را كاهش داده و موجب مي شود توانايي انجام صحيح وظايف خود را از دست دهند. فراتر از وجود اين دلايل، توانايي داشتن تمركز، بر فعاليت افراد تاثيرگذار خواهد بود. براي حل مسائل و مشكلات نياز به توجه و تمركز بالاوجود دارد و اگر تمركز كافي وجود نداشته باشد، فرد قادر به يافتن راه حل مناسب نخواهد بود.

وجود توانايي تمركز براي هر فعاليتي كه فرد درصدد به پايان رساندن آن باشد حتي برطرف كردن نيازهاي روزمره، بسيار مهم است. اگر فردي مهارت تمركز خود را افزايش دهد، موفقيت و پيشرفت بسيار بالايي را در فعاليت هاي روزانه خود مشاهده خواهد كرد. انجام تمرينات تقويت تمركز يك مهارت بسيار مفيد و مهم است. اين مهارت براي كودكان كه براي انجام تكاليف مدرسه و مطالعه در محيط هاي شلوغ به تمركز بالانياز دارند و كودكان بي دقت و بيش فعال نيز موثر است.
علاوه بر اين كودكان به طور معمول ظرفيت تمركز پائين تري نسبت به بزرگسالان دارند و غيرممكن است كه از كودكي انتظار رود به مدت طولاني بنشيند و تمركز كند زيرا اين طبيعت ذهن سريع كودكان است كه در اطراف حركت كنند و فعاليت داشته باشند.
كودكان مي دانند با داشتن فعاليت مي توانند مسائل گوناگوني بياموزند و همين مسئله سبب حركت مداوم و سريع به اطراف و جست وجوي ناشناخته هاي ذهن مي شود.
برخي تمرينات و بازي هايي وجود دارند كه والدين مي توانند با كودك انجام دهند تا توانايي تمركز و توجه را در آنان افزايش دهند.

1)تجسم : از كودك بخواهيد چشمانش را ببندد. سپس تصوير يكي از اشكال هندسي مانند مثلث را در ذهن تجسم كند و بعد از آن با چشمان بسته آن تصوير را روي كاغذ ترسيم كند. از او بخواهيد اين كار را دوباره تكرار كند و تصوير متجسم ذهنش را نقاشي كند، انجام اين كار بدون توجه و تمركز امكان پذير نخواهد بود و اين كار هر چه كندتر صورت گيرد به علت افزايش مدت زمان توجه و تمركز، نتايج بهتري به همراه دارد. در مراحل پيشرفته تر مي توان اشكال متفاوت و پيچيده تري مانند مربع، لوزي، ستاره و … انتخاب كرد.

2)حدس شكل ها : از كودك بخواهيد چشمانش را ببندد، آنگاه اشكال هندسي را به او بدهيد و از او بخواهيد كه نوع آنها را حدس بزند. در مراحل پيشرفته تر اشكال حيوانات مختلف را به او پيشنهاد دهيد.

3)تمركز بر دما: دستان كودك را در دست بگيريد و هنگامي كه چشمانش بسته است، دو شيء كمي گرم و كمي سرد را در دستانش بگذاريد و از او بخواهيد دمايي را كه احساس مي كند شرح دهد.

4)تمركز بر صداي محيط : هنگامي كه با كودك به مكان هاي شلوغ مانند پارك، رستوران، ساحل، جنگل و… مي رويد، از او بخواهيد به صداي طبيعت گوش فرا دهد، صداهايي مانند صحبت افراد حاضر در محيط، صداي آب، صداي امواج دريا، صداي برخورد و تماس اشيا، صداي پرندگان و…. اكنون از او بخواهيد هر صدايي را كه مي شنود توضيح دهد.

5)بازي با انگشتان
از كودك بخواهيد انگشتان دستش را باز نگه دارد و با تمركز روي يكي از آنها، آن را خم كند. وقتي تمام انگشتانش را بست، دوباره از او بخواهيد دستش را باز كند و اين بار با تمركز بيشتر يكي از انگشتانش را خم كرده و دوباره باز كند، سپس همين كار را براي انگشت بعد انجام دهد بدون اينكه انگشتان ديگر را خم كند.

6)تكنيك تنفس
از كودك بخواهيد به آرامي تنفس كند و تا 10 بشمارد. عمل شمارش بايد در هر دم و بازدم تكرار شود.

7)نگاه كردن
شيء را در فاصله چند متري كودك قرار داده و از او بخواهيد كه به آن شيء بدون پلك زدن نگاه كند. هر چه مدت زمان مشاهده بدون پلك زدن طولاني تر شود تمركز وي را به همان نسبت افزايش خواهد داد
اين نكته را به كودك يادآور شويد پلك نزدن هميشه خوب نيست و مختص انجام اين تمرين است زيرا پلك نزدن مداوم سبب خشكي، سوزش و خارش چشم خواهد شد. در پايان هر تمرين به نتايج و پيشرفت هاي حاصله كودك نيز توجه داشته باشيد.